Współczesny układ Piekar Śląskich może sprawiać wrażenie chaotycznego lub przypadkowego. Sieć dróg i szlaków, rozmieszczenie zabudowy czy granice poszczególnych dzielnic nie zawsze wydają się logiczne z dzisiejszej perspektywy. W rzeczywistości są one jednak efektem wielowiekowego procesu historycznego, którego początki sięgają co najmniej średniowiecza, a którego kluczowe etapy można prześledzić dzięki zachowanym materiałom kartograficznym.
Celem niniejszego opracowania jest próba pokazania, w jaki sposób rozwijały się poszczególne części naszego miasta, począwszy od pierwotnych wsi, poprzez ich stopniową rozbudowę, aż po włączenie w struktury współczesnego ośrodka miejskiego. Szczególną uwagę zwrócono na układ dróg oraz kierunki rozwoju zabudowy niegdysiejszych wsi i przysiółków.
Nie tylko zabudowa jest jednak bohaterem niniejszego opracowania. Równie istotnym elementem są drogi, które dziś tworzą rozbudowaną sieć komunikacyjną. Choć z perspektywy współczesnej ich przebieg bywa niekiedy zaskakujący i chaotyczny, często mają one wielowiekowy rodowód. Ich ślady wydeptały pokolenia mieszkańców, a także niezliczone wozy i konie.
W codziennym biegu życia rzadko zastanawiamy się nad tym, jak powstały miejsca, w których przyszło nam żyć. Gdzie był ich początek i jak rozwijały się na przestrzeni lat, gdy nasi przodkowie przemierzali te same drogi, tworząc nie tylko historię, lecz także krajobraz naszego miasta.
Na podstawie nielicznych odkryć archeologicznych z terenu Piekar można formułować hipotezy dotyczące najwcześniejszego osadnictwa. Jednak przy obecnym stanie wiedzy trudno jest przedstawić ten okres w sposób spójny i przekrojowy.
Znacznie więcej możemy powiedzieć o ostatnich trzech stuleciach. Z tego czasu zachowały się bowiem dokładne opracowania kartograficzne, które stanowią swoisty wehikuł czasu prowadząc nas za rękę, ukazując proces miastotwórczy. W połączeniu z późniejszymi mapami i dokumentami pozwalają one prześledzić, jak kształtowały się i rozwijały poszczególne rejony dzisiejszych Piekar Śląskich.
Punktem wyjścia niniejszej analizy będą mapy sporządzone przez Christiana Friedricha von Wrede (1702–1764). Ten pochodzący z Westfalii pruski inżynier i oficer, działając na polecenie króla Fryderyka II Wielkiego, opracował w połowie XVIII wieku szczegółowe mapy Śląska, związane z administracyjnym i wojskowym zagospodarowaniem regionu po wojnach śląskich.
Mapy te, wykonane w celach wojskowych, stanowią dziś niezwykle cenne źródło historyczne. Oprócz dokładnego odwzorowania terenu i zabudowy zawierają również dane o liczbie mieszkańców poszczególnych osad podzielonych na klasy społeczne, takie jak kmiecie, zagrodnicy czy komornicy. W praktyce obejmują one przede wszystkim głowy gospodarstw, będące podstawą systemu podatkowego, jednak pozwalają oszacować zarówno strukturę społeczną, jak i wielkość poszczególnych miejscowości. Dodatkowo uwzględniono także liczbę koni, co miało znaczenie dla potrzeb wojskowych i logistycznych.
Kolejnym ważnym źródłem są mapy opracowane w latach 1767–1787 pod kierunkiem Friedricha Wilhelma von Schmettau. W porównaniu z wcześniejszymi opracowaniami przedstawiają one teren w sposób bardziej szczegółowy, co pozwala lepiej uchwycić zmiany w układzie osadniczym i sieci dróg w drugiej połowie XVIII wieku. Niestety to wydanie nie jest wolne od błędów, których obecność została stwierdzona podczas opracowywania niniejszej analizy.
Prawdziwym przełomem były mapy wydane na początku XIX wieku. Mapy typu Preußische Urmesstischblätter, tworzone od lat 20. XIX wieku, stanowiły przełom w kartografii. Wprowadzono jednolity podział na arkusze oraz stałą skalę, a pomiary oparto na triangulacji i gęstej sieci punktów odniesienia. Pozwoliło to znacząco zwiększyć dokładność odwzorowania terenu.
Na tle wcześniejszych opracowań różnice są wyraźne. Błędy ograniczono do niewielkich wartości, a układ dróg i zabudowy odpowiada już w dużej mierze rzeczywistości. Charakterystycznym elementem jest oznaczanie budynków murowanych kolorem czerwonym, co daje dodatkowy wgląd w strukturę zabudowy wsi.
W kolejnych dekadach powstawały następne opracowania kartograficzne, które wraz z rozwojem technik pomiarowych stawały się coraz dokładniejsze, zarówno pod względem treści, jak i odwzorowania przestrzeni.
Zanim przejdziemy do omówienia poszczególnych dzielnic, warto zwrócić uwagę na pewną wspólną cechę związaną z powstawaniem dawnych wsi na terenie dzisiejszych Piekar Śląskich.
Najstarsze osady, takie jak Piekary, Kozłowa Góra, Brzozowice, Kamień czy Dąbrówka Wielka, powstawały w pewnym oddaleniu od rzeki Brynicy, najczęściej na pobliskich wzniesieniach. Sama rzeka, wraz ze swoimi rozlewiskami, miała duże znaczenie dla mieszkańców. Dostarczała wody i pożywienia, a jednocześnie mogła pełnić funkcję naturalnej drogi transportu.
Z drugiej strony tereny bezpośrednio przy rzece były podmokłe i charakteryzowały się wilgotnym mikroklimatem. Nawet dziś, mimo przeprowadzonych melioracji, można jeszcze dostrzec jego ślady. Dlatego ludzie wybierali miejsca położone nieco wyżej, gdzie warunki do życia były lepsze, a jednocześnie dostęp do rzeki pozostawał łatwy.
Ważnym elementem funkcjonowania tych wsi były również młyny wodne, które przez długi czas stanowiły istotną część lokalnej gospodarki.
Kozłowa Góra
Choć pierwsze wzmianki o „Kozich wzgórzach” pochodzą z przełomu XIII i XIV wieku, za pierwszy pewny zapis uznaje się dokument z 1498 roku. Wymieniona jest w nim wieś Kozłowa Góra jako jedna z własności Jana Bielszowickiego. Wieś powstała na ważnym szlaku łączącym Bytom ze Świerklańcem, Tarnowskimi Górami, a dalej z Siewierzem. Założono ją na wzgórzu w układzie wschód–zachód. W bliskim sąsiedztwie szczytu Winnej Góry, zlokalizowano siedzibę właściciela. Miejsce to przez wieki pozostawało najważniejszym punktem wsi i z czasem przekształcało się w coraz bardziej okazałe rezydencje. Szczyt rozwoju przypadł na początek XX wieku, kiedy w rezydencji rodu Henckel von Donnersmarck mieszkała Katarzyna Ślepcowa, druga żona hrabiego Guido Henckel von Donnersmarcka.
1747–1753
Pierwotną osią osadniczą była dzisiejsza ulica Powstańców Śląskich. To wzdłuż niej rozwijała się zabudowa wsi. Droga ta łączyła Kozłową Górę z traktem Bytom – Świerklaniec od strony wschodniej, a od zachodu prowadziła w kierunku Radzionkowa, Tarnowskich Gór i Orzecha. Do dziś czytelne są relikty dawnych połączeń. Od strony zachodniej zachowała się droga polna prowadząca w kierunku Orzecha oraz najprawdopodobniej przebieg obecnej ulicy Pod Gajem w stronę Tarnowskich Gór. Od wschodu widoczny jest dawny trakt na Świerklaniec oraz droga w kierunku Dobieszowic, biegnąca przez Diablino w pobliżu dzisiejszego cmentarza w Józefce. Przebieg drogi do Piekar na mapie wydaje się błędnie oznaczony, gdyż biegnie niemal równolegle do traktu na Dobieszowice, podczas gdy na sąsiednim arkuszu jej kontynuacja odpowiada dzisiejszemu przebiegowi.
1767–1787
W przypadku Kozłowej Góry kartografowie popełnili jednak istotny błąd, przedstawiając wieś obróconą o 90 stopni w prawo w osi północ–południe. Na mapie widoczna jest natomiast druga droga, biegnąca równolegle do głównej osi wsi i tworząca pomiędzy nimi charakterystyczny obszar zabudowy w formie „wyspy”. Dziś jej biegowi odpowiada ulica Ignacego Jana Paderewskiego, której nietypowy przebieg ma wyraźnie historyczne pochodzenie.
1827
Arkusze obejmujące omawiany obszar sporządził w 1827 roku porucznik Diezelsky z 32. pułku piechoty. Jeśli przyjąć je za wiarygodne źródło odwzorowania zabudowy, można stwierdzić, że w tym czasie w Kozłowej Górze znajdowało się ponad 40 domów, w tym 3 murowane. Najważniejszym punktem wsi w dalszym ciągu pozostawała rezydencja wraz z towarzyszącymi jej murowanymi zabudowaniami dworskimi. Na mapie zaznaczono również kopalnię „Szczęście Karola”.
Nowym elementem widocznym na tym opracowaniu są krzyże i przydrożne kapliczki. Jeden z nich znajdował się w okolicy dzisiejszego krzyża u zbiegu ulic Radzionkowskiej i Plebiscytowej. Drugi, dziś już nieistniejący, usytuowany był w rejonie obecnego przystanku autobusowego „Tarnogórska”, w pobliżu obecnej kurzej fermy. Na mapie pojawia się także przebieg dzisiejszej ulicy Pod Lasem.
1883
Wieś uległa znacznemu rozwojowi. Wytyczona została siatka nowych ulic, która w dużej mierze odpowiada dzisiejszemu układowi Kozłowej Góry. Zabudowa zaczęła rozwijać się wzdłuż ulicy Tarnogórskiej, przy której powstał między innymi zajazd Nowaka. Wyznaczono również nową drogę, obecną ulicę 3 Maja, wzdłuż której postępował dalszy rozwój zabudowy. W tym okresie wytyczono także kolejne ulice, takie jak Alfonsa Zgrzebnioka, Grunwaldzka, Ceramiki, Zamkowa oraz Pokoju.
Na mapie widoczna jest cegielnia przy dzisiejszej ulicy Pokoju oraz tzw. Teufelsmühle, czyli „Diabli Młyn”, zlokalizowany na Diablinie, od którego nazwę przejął okoliczny las. W tym czasie istniała już nowa rezydencja, założona na wschód od pierwotnej. Po rozbudowie przekształciła się w okazały pałac, w którym zamieszkała żona jednego z najzamożniejszych obywateli Prus. Na szczycie Winnej Góry, określanej na wcześniejszych mapach jako Kozłówka, znajdowały się ruiny wieży. Nie były one tożsame z romantycznymi ruinami wzniesionymi przez Donnersmarcków na wzgórzu w rejonie Orzecha. W tym okresie powstała także leśniczówka w lesie Lipka.
1928
Zabudowa wsi zaczęła wypełniać przestrzeń wzdłuż ulic wytyczonych kilkadziesiąt lat wcześniej, przede wszystkim ulic Zgrzebnioka i Grunwaldzkiej, które stały się naturalnym kierunkiem rozwoju osadnictwa.
Kolejnym ważnym kierunkiem rozbudowy była nowo zaprojektowana ulica Radzionkowska.
Na mapie zaznaczono nowy krzyż zlokalizowany na skrzyżowaniu ulic Tarnogórskiej i 3 Maja.
1943
Wieś powiększyła się nieznacznie, głównie poprzez zagęszczenie istniejącej zabudowy.
Ważnym, nowym elementem krajobrazu stał się zbiornik wodny „Kozłowa Góra”. Więcej o jego budowie i zaskakującej genezie i przeznaczeniu przeczytacie w naszym artykule- Zbiornik Kozłowa Góra .
1958–1961
Kozłowa Góra, znajdująca się u progu włączenia w struktury Piekar Śląskich, nadal rozwijała się w równym tempie. Wytyczano nowe drogi, które do dziś stanowią podstawę układu komunikacyjnego.
W tym okresie ukształtowała się siatka ulic na północ od cmentarza, w obszarze wyznaczonym przez ulice Tarnogórską, Brynicką i Pokoju. Do dziś jest to jeden z głównych kierunków rozwoju zabudowy jednorodzinnej.
Obecnie
Do czasów obecnych wytyczono kolejny obszar zabudowy pomiędzy ulicami Józefską a Grunwaldzką, w wyniku tej rozbudowy powstała kolejna sieć nowych dróg.
Kolejnym kierunkiem ekspansji była ulica „Pod gajem”, której ostatnie zabudowania sięgają rogatek Orzecha.
Brzozowice
Pierwsze wzmianki o Brzozowicach pochodzą z 1277 roku. W dokumencie biskup krakowski Paweł z Przemankowa wymienia wieś jako należącą do nowo powstającej parafii w Kamieniu.
Rok ten nie jest jednak momentem założenia samej wsi, lecz organizacji parafii. Oznacza to, że Brzozowice musiały istnieć już wcześniej, choć na ile wcześniej nie jesteśmy dziś w stanie jednoznacznie określić. Osadę zlokalizowano na wzniesieniu w pobliżu rzeki Brynicy.
Wieś powstała przy trakcie łączącym Piekary z Kamieniem. Sam fakt utworzenia w tym rejonie odrębnych parafii sugeruje, że miejscowości te były stosunkowo duże i lepiej rozwinięte od Brzozowic.
W XVI wieku na terenie wsi funkcjonowały szyby i szybiki związane z wydobyciem rud metali.
1747–1753
W tym okresie wieś należała do siemianowickiej linii Henckel von Donnersmarck i była wyraźnie mniejsza od swoich sąsiadów i osiągała około jednej czwartej ich wielkości. Przez jej obszar krzyżowały się drogi prowadzące z Piekar do Kamienia oraz z Rozbarku do Bobrownik. W tym drugim przypadku można przypuszczać istnienie brodu na Brynicy.
Z dawnych dróg do dziś zachowała się ulica Konarskiego. Analizując późniejsze mapy, można przypuszczać, że ówczesny trakt z Piekar do Kamienia przebiegał nieco bardziej na północ niż dzisiejsza ulica Oświęcimska.
Jednym z najważniejszych obiektów we wsi był młyn wodny wraz ze stawem młyńskim. Zgromadzona w nim woda pozwalała na utrzymanie pracy młyna w okresach suszy, a jednocześnie stanowiła źródło ryb.
Choć na mapie nie zaznaczono szybów wydobywczych, we wsi funkcjonował piec do wytopu żelaza sztabowego. Wskazuje to jednoznacznie na istnienie wydobycia rud w najbliższej okolicy.
We wsi znajdowało się 8 obejść, jeden należący do Bauera a 7 do drobnych chłopów. W tym okresie na terenie Brzozowic nie było koni.
1767–1787
W tym okresie uporządkowano przebieg dróg, tworząc zręby obecnego układu komunikacyjnego. Na mapie widoczny jest charakterystyczny łuk drogi Piekarskiej, biegnącej w kierunku ulicy Oświęcimskiej, a także skrzyżowanie z drogą prowadzącą do Bobrownik.
Zaznaczono również przebieg dzisiejszej ulicy Oświęcimskiej, która wówczas łączyła się z obecną ulicą Westerplatte. Taki układ prowadził przez młyn na Kunie, zlokalizowany w rejonie dzisiejszego zakrętu ulicy Czołgistów, w kierunku Piekar.
1827
Brzozowice, podobnie jak sąsiednie miejscowości, rozwijały się stopniowo. W tym czasie we wsi znajdowało się 28 obiektów. Cztery z nich były murowane i stanowiły zabudowania folwarczne należące do siemianowickiej linii rodu Henckel von Donnersmarck. Folwark stanowił nie tylko zaplecze gospodarcze, ale też element organizujący przestrzeń wsi, wokół którego przez długi czas koncentrowało się jej życie i rozwój.
W tym okresie ukształtował się ostateczny przebieg ulicy Piekarskiej, którą przedłużono w kierunku Piekar, nadając jej formę zbliżoną do współczesnej.
Zabudowa wsi układała się w charakterystyczny sposób, tworząc formę podkowy wzdłuż ulicy Piekarskiej oraz skręcającego odcinka dawnej ulicy Konarskiego, dziś już nieistniejącego na fragmencie pomiędzy ulicami Oświęcimską i Piekarską.
Na mapie widoczne są także dwa młyny położone w niewielkiej odległości od siebie. Obecność drugiego z nich nie znajduje potwierdzenia w innych znanych źródłach, co czyni tę informację szczególnie interesującą.
1883
W drugiej połowie XIX wieku wytyczono kolejną drogę na południe od folwarku. Jej fragment zachował się do dziś jako ulica Makowskiego.
Zabudowa wsi zagęszczała się w obrębie pierwotnego układu, natomiast nowym kierunkiem rozwoju stał się zachodni odcinek ulicy Piekarskiej.
Na mapie zaznaczono również przydrożny krzyż, który przetrwał do naszych czasów i znajduje się u wlotu ulicy Konarskiego.
1926
Na przestrzeni tych lat widoczny jest gwałtowny rozwój Brzozowic. Był on bezpośrednio związany z funkcjonowaniem dwóch kopalń: Cecylii oraz Brzozowice. Ich powstanie i rozbudowa napędzały proces osadniczy, przyciągając ludność napływową z różnych stron.
W związku z rosnącym zapotrzebowaniem na nowe tereny pod zabudowę wytyczono kolejne drogi. W tym okresie powstały między innymi ulice Lotników oraz Pierwszej Armii Wojska Polskiego, której przebieg kończył się wówczas na nieistniejącym dziś odcinku ulicy Konarskiego.
Naturalnymi kierunkami rozwoju zabudowy stały się ulica Oświęcimska oraz ulica Lotników. Jednocześnie ulica Piekarska ulegała stopniowemu zagęszczeniu, ograniczając możliwości dalszej zabudowy w jej bezpośrednim sąsiedztwie.
Na zachód od ulicy Lotników istniały jeszcze dwie równoległe drogi, które w kolejnych latach zostały zlikwidowane. Co istotne, nie powstała przy nich zabudowa mieszkalna.
W tym okresie młyny, obecne we wcześniejszych stuleciach, już nie funkcjonowały.
1943
W 1933 roku połączono Brzozowice i Kamień w jeden organizm administracyjny, tworząc gminę wiejską Brzozowice–Kamień. Zabudowa Kamienia zostanie jednak omówiona w kolejnym rozdziale.
W tym czasie ukształtował się w dużej mierze współczesny układ przestrzenny Brzozowic. Starsze przebiegi dróg były stopniowo likwidowane lub prostowane, ustępując miejsca bardziej funkcjonalnym rozwiązaniom komunikacyjnym.
Powstały nowe ulice, między innymi Pożarowa, Związkowa, Fredry, Demarczyka oraz Długosza wraz z bocznymi odnogami.
Na miejscu dawnego folwarku powstała szkoła wiejska, odpowiadająca potrzebom szybko rosnącej liczby mieszkańców.
1958–1961
W związku z dalszym rozwojem miejscowości wytyczono nowe działki budowlane, tworząc najmłodszą część Brzozowic, położoną pomiędzy ulicami Piekarską, Pożarną i Oświęcimską. Obszar ten wpisano w pierwotny przebieg dawnej ulicy Oświęcimskiej, obecnie funkcjonującej jako ulica Westerplatte.
Nowa część dzielnicy zyskała również własną sieć ulic, wśród których znajdują się między innymi Zapolskiej, Trzech Bohaterów oraz Reymonta.
Obecnie
Brzozowice w dużej mierze wyczerpały już możliwości dalszej rozbudowy. Od północy ich naturalną granicę stanowi rzeka Brynica, od zachodu Szarlej, od wschodu Kamień, natomiast od południa tereny poprzemysłowe, w znacznym stopniu zdegradowane i nieprzystosowane do zabudowy mieszkaniowej.
Rozwój Brzozowic stanowi czytelny przykład przekształcenia dawnej wsi rolniczej w osadę o charakterze przemysłowym, a następnie w pełni ukształtowaną dzielnicę miejską.
Brzeziny Śląskie
Choć opracowania historyczne wskazują, że Brzeziny Śląskie powstały w miejscu dawnej leśniczówki, która miała funkcjonować tu przed XVIII wiekiem, dostępne materiały kartograficzne nie potwierdzają tej tezy. Najstarsze mapy lokalizują w tym miejscu folwark położony przy drodze z Kamienia do Maciejkowic.
To właśnie wokół tego założenia, wraz z postępującym rozwojem osadnictwa, ukształtowała się późniejsza miejscowość, która w 1975 roku została włączona w granice Piekar Śląskich.
Przełomowym momentem w historii Brzezin było powstanie pierwszych kopalń – Samuel Glück oraz „Bleischarley”. Ich budowa i rozwój stały się głównym czynnikiem miastotwórczym, który na trwałe zmienił charakter tego obszaru.
1747–1753
Na obszarze dzisiejszego centrum rozciągał się wówczas rozległy kompleks leśny, w którym sądząc po nazwie miejscowości dominowała brzoza.
W rejonie dzisiejszej ulicy Zofii Nałkowskiej, po zachodniej stronie obecnej ulicy ks. Herberta Bednorza, znajdował się folwark określany jako „kamieński”, co najpewniej odnosiło się do jego przynależności administracyjnej.
Zabudowa folwarczna, typowa dla tego typu założeń, miała formę zwartego układu na planie prostokąta lub zbliżonego do kwadratu, tworzonego przez cztery budynki o funkcjach mieszkalno-gospodarczych.
1767–1787
W tym okresie folwark nadal funkcjonował i został oznaczony na mapie skrótem „Vorw.” (Vorwerk – folwark), tym razem pod nazwą „Copiano”. Jest to nazwa zagadkowa, której pochodzenie nie jest znane. Możliwe, że stanowi efekt błędu zapisu kartografów lub odnosi się do ówczesnego dzierżawcy.
W porównaniu z wcześniejszym okresem osada nieznacznie się rozwinęła – poza zabudową folwarczną pojawiło się kilka dodatkowych budynków mieszkalnych.
Na mapach nadal wyraźnie zaznaczony jest rozległy kompleks leśny otaczający zabudowę.
1827
W tym czasie Brzeziny zostały oznaczone jako wieś pod nazwą „Brzesinke” (Brzezinka), co może świadczyć o postępującym rozwoju osadniczym.
Zabudowa miała wciąż charakter drewniany. Jednocześnie trudno jednoznacznie wskazać lokalizację dawnego folwarku, co może sugerować jego częściowy zanik lub przekształcenie.
W tym okresie rozpoczął się proces stopniowej wycinki lasów. Część kompleksu leśnego na wschód od dzisiejszej ulicy Bednorza przestała istnieć.
1889
W ciągu kilkudziesięciu lat Brzeziny przeszły radykalną przemianę. Z niewielkiej osady o charakterze rolno-leśnym przekształciły się w dynamicznie rozwijającą się miejscowość o wyraźnie przemysłowym charakterze.
Kluczową rolę odegrały kopalnie Samuelglück, Bleischarley oraz Kramerglück, które wyznaczały tempo rozwoju i całkowicie zmieniły krajobraz.
Dawne lasy niemal całkowicie zniknęły, a ich miejsce zajęła rozwijająca się sieć dróg, stanowiąca podstawę późniejszego układu urbanistycznego. W tym okresie wytyczono wiele ulic istniejących do dziś, między innymi Roździeńskiego, Bednorza, Kotuchy, Kołłątaja, Trautmana oraz Poniatowskiego.
Oprócz pierwotnego skupiska zabudowy powstały nowe obszary mieszkaniowe, między innymi na tzw. Górce oraz na Bykowinie.
Przy ważnym trakcie z Bytomia do Czeladzi funkcjonował dom celny, kontrolujący ruch towarów i pobierający opłaty.
Cały obszar dzisiejszych Brzezin był w tym czasie silnie uprzemysłowiony – występowały liczne szyby, magazyny prochowe oraz inne obiekty związane z działalnością górniczą.
1926
Brzeziny ulegały dalszemu rozwojowi, choć nie był on już tak gwałtowny i przełomowy jak w XIX wieku. Miejscowość nadal się rozbudowywała, a rytm i kierunki zmian w dalszym ciągu wyznaczał przemysł wydobywczy.
W związku ze wzrostem liczby mieszkańców wytyczano kolejne drogi, przy których w szybkim tempie powstawała zabudowa. W tym okresie powstały między innymi ulice Górnicza, Kmicica, Gałczyńskiego oraz Nałkowskiej.
Rozpoczęła się również zabudowa ulicy Roździeńskiego w kierunku wschodnim, w stronę Dąbrówki Wielkiej. Pomiędzy „Górką” a centrum wsi, wzdłuż tej ulicy, ukształtowało się skupisko zabudowy mieszkalnej znane jako „Kóliki”.
Istotnym obiektem powstałym w tym czasie była także cegielnia Jaworskiego, zlokalizowana po północnej stronie dzisiejszej ulicy Jana Frenzla.
1943
W tym okresie pojawiła się ulica Mielęckiego, która miała wówczas nieco inny przebieg niż obecnie i stanowiła bezpośrednie przedłużenie ulicy Kołłątaja.
Na mapie zaznaczono funkcjonującą już wcześniej hutę cynku „Orzeł Biały”, powstałą w 1927 roku przy kopalni Samuelglück, wzdłuż ulicy Kotuchy.
Istotnym usprawnieniem komunikacyjnym była budowa w 1925 roku linii kolejowej, wytyczonej w celu ominięcia niemieckiego Bytomia. Prowadziła ona z Chorzowa przez Brzeziny, Szarlej i Radzionków do Tarnowskich Gór. W północnej części miejscowości powstał dworzec kolejowy „Brzeziny Śląskie”, który znacząco poprawił połączenia komunikacyjne i dostępność regionu dla mieszkańców.
W centrum wytyczono ulicę Hutniczą, przy której powstała zabudowa szeregowa o charakterze robotniczym (familoki). W jej sąsiedztwie, przy ulicy Trautmana, utworzono Zakład św. Antoniego.
We wschodniej części Brzezin wyznaczono rozległy obszar pod zabudowę działkową, który istnieje do dziś. Obszar ten, obecnie pełniący funkcję rekreacyjną, w tamtym czasie miał istotne znaczenie dla zaopatrzenia mieszkańców w żywność.
Na kolonii Jutrzyny, należącej wówczas do Dąbrówki Wielkiej, przy końcowym odcinku ulicy Harcerskiej powstało kilka budynków mieszkalnych, które wśród mieszkańców przyjęły nazwę „Orgieszki”.
Na mapie pojawiła się przedwojenna pływalnia zlokalizowana w rejonie skrzyżowania ulic Harcerskiej i Kotuchy. Miejsce to stało się prawdziwą legendą dla dwóch pokoleń mieszkańców, którego echa rezonują do dziś.
1958–1961
W związku z dalszym rozwojem przemysłu oraz wzrostem liczby ludności powstało nowe osiedle mieszkaniowe „Pływalnia”, zlokalizowane na przedłużeniu ulicy Kotuchy, na południe od ulicy Harcerskiej.
W północnej części Brzezin wytyczono również nową siatkę ulic, która dała początek zabudowie jednorodzinnej sięgającej aż do rejonu dworca kolejowego. Obszar ten, zamknięty ulicami Bednorza, Sabały, Komandułów i Nałkowskiej, domknął przestrzennie zabudowę Brzezin aż do granicy z Kamieniem.
Obecnie
W dalszym ciągu na przestrzeni lat zagęszczała się zabudowa jednorodzina przy ulicy Komandułów.
Ostatnim elementem rozbudowy mieszkalnej w Brzezinach była budowa osiedla na „Górce”, przy ówczesnej szkole zawodowej.
Brzeziny Śląskie, niegdyś prężnie rozwijające się i dynamiczne miasto, wraz z likwidacją kolejnych zakładów przemysłowych zaczęły stopniowo tracić na znaczeniu. Pomimo powstawania nowych, mniejszych obiektów produkcyjnych, głównie w rejonie ulic Kotuchy i Roździeńskiego, miejscowość nie odzyskała dawnej świetności.
Jednocześnie Brzeziny pozostają wyraźnym przykładem ośrodka, którego rozwój został w decydującym stopniu ukształtowany przez przemysł wydobywczy – przekształcając niewielką osadę w dobrze funkcjonującą miejscowość o charakterze przemysłowym.
Kamień
Najstarsze wzmianki o Kamieniu pochodzą z 1251 roku, kiedy wieś należała do rycerza Widgo. Świadczy to jednoznacznie o tym, że musiała istnieć już wcześniej. W kolejnych stuleciach Kamień przechodził z rąk do rąk, pozostając własnością rodów szlacheckich.
Jedną z ważniejszych postaci związanych z miejscowością był Emmeram Kołda herbu Oksza, fundator pierwotnego kościoła, oraz jego syn Nanker – późniejszy biskup krakowski i wrocławski.
Istotnym wydarzeniem w dziejach wsi był 4 października 1277 roku, kiedy Kamień wraz z okolicznymi miejscowościami został wyłączony z parafii bytomskiej i stał się siedzibą nowej parafii. Podkreśla to jego znaczenie w regionie, porównywalne z Piekarami.
Od 1532 roku przez blisko 200 lat Kamieniem władał ród Kamieńskich herbu Leliwa.
Przez długi czas wieś opierała swoją gospodarkę na hodowli owiec. Przełom nastąpił w XIX wieku, kiedy działalność ta zaczęła tracić na znaczeniu, a w okolicy pojawiły się pierwsze zakłady przemysłowe. W rezultacie Kamień stopniowo przekształcił się z osady rolniczej w ośrodek o charakterze przemysłowym.
1747–1753
Wieś była zlokalizowana, podobnie jak Brzozowice, w dolinie Brynicy, na niewielkim wzniesieniu, w układzie wschód–zachód.
W tym czasie Kamień należał do właściciela o nazwisku Schönowski. We wsi znajdowały się cztery gospodarstwa oraz około dwudziestu rodzin chłopskich. Odnotowano również siedem koni.
Przez miejscowość przebiegało kilka traktów: z Piekar przez Przełajkę w kierunku Czeladzi, z Maciejkowic w stronę ówczesnej granicy polskiej na Żychcice, a także drogi prowadzące do Dąbrówki Wielkiej i Bytomia.
Najważniejszym punktem komunikacyjnym było skrzyżowanie w rejonie dzisiejszych ulic biskupa Nankera i Jana Brzechwy. To właśnie ulica Brzechwy stanowiła pierwotny trakt w kierunku Brzezin Śląskich. Obecna ulica Partyzantów w tym czasie jeszcze nie istniała.
Do kluczowych elementów wsi należały: kościół zlokalizowany w miejscu obecnego, młyn na Brynicy położony w jego pobliżu (na terenie dzisiejszej przepompowni przy końcowym odcinku ulicy Brzechwy) oraz rezydencja właściciela, znajdująca się w rejonie skrzyżowania ulic Wandy i biskupa Nankera.
Zabudowa miała charakter ulicowy i koncentrowała się wzdłuż dzisiejszej ulicy Nankera. Od zachodu sięgała w okolice obecnej ulicy Partyzantów, natomiast od wschodu kończyła się na wysokości dzisiejszej kotłowni.
Na mapie zaznaczono również przydrożny krzyż lub kapliczkę w rejonie skrzyżowania ulic Skłodowskiej i Brzechwy. Może to wskazywać, że obecna figura św. Jana Nepomucena została wzniesiona w miejscu wcześniejszego obiektu sakralnego.
1767–1787
W tym okresie wieś nieznacznie się powiększyła oraz skorygowano przebieg dróg.
Wytyczono podwaliny pod obecną ulicę Skłodowskiej, przy której od północnej strony powstały nowe zabudowania. Droga Brzechwy, biegnąca wcześniej w kierunku Brzezin, została wyprostowana i przyjęła zbliżony do obecnego przebieg, który w późniejszym czasie został przerwany przez budowę kopalni „Andaluzja”.
Nowym traktem prowadzącym do Brzezin stała się ulica Partyzantów.
Na mapie zaznaczono również nowy przysiółek, zlokalizowany w rejonie współczesnych ruin mostu kolejowego za „Manhattanem”.
Ciekawym elementem była zapora na wschodniej stronie stawu młyńskiego, służąca do spiętrzania wody.
1827
W tym czasie w Kamieniu znajdowało się około 66 budynków, w tym 16 murowanych.
W pobliżu obecnej figury św. Jana Nepomucena zlokalizowano murowany folwark.
Układ ulic zaczął przyjmować formę zbliżoną do współczesnej, zmienioną później jedynie we wschodniej części przez budowę osiedla „Manhattan”. Po raz pierwszy zaznaczono ulicę Marii Curie-Skłodowskiej (odcinek północ–południe, w rejonie dzisiejszego przedszkola i żłobka).
Zwraca uwagę brak oznaczenia młyna, co może sugerować błąd kartograficzny – obiekt ten funkcjonował bowiem co najmniej od 1363 roku, a jego działalność zakończyła się dopiero w 1907 roku.
1883
W tym okresie wieś nie uległa większym zmianom pod względem zabudowy.
1926
Zabudowa wsi stopniowo się zagęszczała. Wyznaczono nowy kierunek rozwoju na zachód od ulicy Partyzantów, gdzie zaczęły powstawać pierwsze domy.
Wytyczono również ulicę Kornela Makuszyńskiego, dając początek nowej sieci dróg w tej części miejscowości.
Na mapie pojawiły się nowe obiekty sakralne – krzyż w rejonie obecnego Zespołu Szkół nr 1 oraz drugi, naprzeciw żłobka przy ulicy Skłodowskiej.
Rozwój wsi był bezpośrednio związany z powstaniem kopalń „Andaluzja” i „Brzozowice”, które stały się głównym czynnikiem urbanizacyjnym.
1943
W tym okresie postępowała zabudowa w kierunku Brzozowic, stopniowo wypełniając przestrzeń pomiędzy obiema miejscowościami, które w 1933 roku połączono administracyjnie.
Powstały nowe ulice: Długosza oraz Stanisława Witkiewicza, przy których rozwijała się zabudowa mieszkaniowa.
Zabudowa zaczęła pojawiać się również przy ulicy Oświęcimskiej – od strony południowej, natomiast po stronie północnej wyznaczono tereny pod ogrody działkowe. W efekcie zabudowa Kamienia i Brzozowic zaczęła się łączyć, zacierając dawną granicę.
Przy granicy z Brzezinami, po zachodniej stronie ulicy Partyzantów, powstało kilka budynków mieszkalnych.
1958–1961
W tym okresie Brzozowice-Kamień nadal się rozwijały poprzez zagęszczanie zabudowy. Powstały pierwsze budynki wielorodzinne na terenach dawnych ogrodów działkowych po północnej stronie ulicy Oświęcimskiej, dając początek osiedlu „Andaluzja”.
Wzdłuż Brynicy utworzono park, który po późniejszej rewitalizacji stał się jedną z wizytówek dzielnicy.
Na mapie zaznaczono również ogrody działkowe „Brzoza” i „Górnik”.
Obecnie
W kolejnych latach zakończono budowę osiedla „Andaluzja”, które domknęło zabudowę w tej części dzielnicy.
Na wschodzie powstało duże osiedle „Powstańców Śląskich”, potocznie nazywane „Manhattanem”, będące ostatnią dużą inwestycją mieszkaniową w Kamieniu.
Współczesna rozbudowa ma charakter punktowy i koncentruje się głównie w rejonie końcowego odcinka ulicy Marii Curie-Skłodowskiej.
Szarlej
Szarlej ma diametralnie inny rodowód niż Piekary. Teren obecnego Szarleja do 1896 roku należał do Piekar, kiedy to został wyodrębniony jako osobna miejscowość. Choć ślady osadnictwa sięgają okresu kultury łużyckiej, pierwsze informacje źródłowe pojawiają się dopiero w XIV wieku i dotyczą funkcjonującej tu osady górniczej.
Pierwsze umiejscowienie Szarleja na mapach przypada na początek XIX wieku, kiedy określano go jako Kolonię Szarlej, co jednoznacznie wskazywało na jego zależność od Piekar.
1747–1753
W tym okresie istniały tu dwie niewielkie osady górnicze – w rejonie dzisiejszego Szpitala Urazowego oraz w okolicy obecnego łącznika pomiędzy rondami „Andaluzja” i „Julian”. Miejsca te oznaczono jako kopalnie galmanu.
Szarlej znajdował się wówczas w pewnym oddaleniu od drogi z Piekar do Bytomia, której pierwotny przebieg biegł bardziej na zachód, w pobliżu kapliczki Maria Hilf. Warto zauważyć, że na mapie błędnie oznaczono jej kierunek. Zamiast prowadzić do centrum Bytomia, w rejon obecnej ulicy Piekarskiej, wskazano przebieg w stronę Rozbarku.
Z tego względu dojazd do osady odbywał się od strony drogi Piekary–Brzozowice. Ta, początkowo ślepa droga, wytyczyła późniejszy przebieg ulicy Bytomskiej przechodzącej przez Szarlej.
Na mapie po raz pierwszy pojawia się także młyn Kuna, zlokalizowany na łuku dzisiejszej ulicy Czołgistów, w rejonie obecnego wiaduktu autostrady A1.
1767–1787
W tym okresie wyraźniej zarysował się przebieg obecnej ulicy Bytomskiej w Szarleju, kontynuowanej dalej jako dzisiejsza ulica Witczaka w Bytomiu, równolegle do drogi Bytom–Piekary.
Osadę ponownie oznaczono jako „Galmey häusler”, co można interpretować jako ludność zajmującą się wydobyciem galmanu. Zaznaczono również pierwsze zabudowania w rejonie dzisiejszego sklepu Kaufland.
1827
W tym czasie ukształtował się zasadniczy szkielet komunikacyjny Szarleja. Dawna osada górnicza przekształciła się w wieś – Kolonię Szarlej – co wiązało się z rozwojem przemysłu oraz eksploatacją bogatych złóż w tym rejonie.
Na mapie oznaczono liczne szyby i kopalnie: Katzberg („Kocie Górki”), Judith (Judyta), Wilhelmina, Vaters Seegen oraz Herrmanns Seegen.
Zabudowa przyjęła formę ulicową, koncentrując się wzdłuż dzisiejszej ulicy Wyszyńskiego. Widoczny jest także zaczątek ulic Karola Miarki, 1 Maja oraz Bończyka.
W ścisłym centrum znajdowało się około 25 budynków, w tym 6 murowanych. Kolejne skupiska zabudowy występowały w rejonie dzisiejszego Kauflandu oraz Szpitala Urazowego.
W tym okresie powstała kolonia „Stare Góreczko” na granicy z Bytomiem, w rejonie obecnego kompleksu „Avenido”. Na mapie zaznaczono także pierwszy budynek, który dał początek Szarlejowi Miejskiemu – dziś już nieistniejącej części miejscowości, położonej za rondem w kierunku południowym, w stronę Bytomia.
Oznaczono również pierwszy budynek późniejszej Kolonii Brzozowice, zwanej potocznie Kolonijom.
W tym czasie istniała także równoległa droga, okalająca Szarlej od zachodu i południa, prowadząca w stronę późniejszej Kolonii Brzozowice. Najprawdopodobniej zanikła ona wraz z rozwojem przemysłu i rozbudową miejscowości.
Na mapie zaznaczono również kapliczkę Maria Hilf.
1889
Szarlej osiągnął dynamikę rozwoju, której inne wsie dzisiejszych Piekar mogły jedynie pozazdrościć. W ciągu kilkudziesięciu lat, dzięki jednemu z najbogatszych złóż blendy cynkowej w Europie, stał się liderem pod względem nowoczesności zabudowy.
Ogromną i imponującą rozmachem inwestycją było przesunięcie rzeki Szarlejki na północ, co miało umożliwić eksploatację złóż rud cynku pod jej pierwotnym biegiem. W tym celu zbudowano podziemny kanał o długości 355 metrów, odchodzący ku północy przez centrum Szarleja. To na nim w późniejszym czasie powstały okazałe gmachy w ścisłym centrum.
Powstawały liczne, okazałe budynki, a wieś zaczęła przekształcać się w rozwinięty organizm miejski, który z czasem miał stać się najbardziej okazałą częścią Piekar.
Dla napływających mieszkańców wyznaczano nowe tereny pod zabudowę, projektując kolejne ulice: Kanałową, Żwirki i Wigury, Sienkiewicza oraz Mickiewicza. Naturalnym kierunkiem rozwoju centrum stał się kierunek północny i zachodni, podczas gdy część południowa podporządkowana była przemysłowi wydobywczemu i przetwórczemu.
Na południe od kopalń rozwinęły się trzy kolonie: Szarlej Miejski, Kolonia Brzozowice oraz Stare Góreczko.
Na mapie zaznaczono także folwark „Nowy Szarlej” (rejon ulicy Pod Lipami) oraz dworzec kolejowy wraz z zabudową przemysłową przy ulicy Przy Dworcu.
1926
Proces rozwoju nieco wyhamował w porównaniu z poprzednim okresem, jednak nadal był wyraźnie widoczny. Powstały nowe ulice: Kościuszki, Janty, Wolności oraz Szpitalna.
Był to czas intensywnej rozbudowy mieszkaniowej oraz okres największego rozwoju kolonii Szarlej Miejski i Kolonii Brzozowice – miejsc, które dziś można określić mianem piekarskiej Atlantydy.
Przy kopalni Cecylia (rejon obecnego przystanku przy Osiedlu Sowińskiego) powstała zabudowa rodzinna, w której urodził się Ryszard Dyrgała.
Ulica 1 Maja osiągnęła kres zabudowy, dochodząc do kanału rzeki Szarlejki. Warto odnotować także moment zetknięcia się zabudowy Szarleja z Piekarami – w rejonie ulicy Kalwaryjskiej, gdzie domy piekarskie sąsiadowały z zabudową ulicy Janty.
1943
W tym okresie postępowało dalsze zagęszczanie zabudowy w rejonie ulic Sienkiewicza, Kościuszki, Szpitalnej i Janty.
Zabudowa Szarleja Miejskiego, na skutek szkód górniczych, stopniowo cofała się w kierunku centrum, zanikając od strony Bytomia.
Powstały nowe obiekty użytkowe i rekreacyjne, w tym kościół wraz z cmentarzem przy ulicy Karola Miarki. W zachodniej części wyznaczono tereny ogrodów działkowych i rekreacyjnych.
Śladem działalności Bractwa Kurkowego była strzelnica, zlokalizowana w rejonie dzisiejszej obwodnicy, przy granicy z działkami „Azalia”.
W tym okresie z map znika młyn Kuna, którego likwidacja do dziś pozostaje niewyjaśniona.
1958–1961
Rozwój Szarleja wyraźnie wyhamował, m.in. w wyniku wygaszania działalności wydobywczej.
Zabudowa Piekar i Szarleja stworzyła zwartą strukturę miejską, zacierając dawną granicę pomiędzy miejscowościami. W wielu rejonach osiągnięto maksymalne wykorzystanie przestrzeni, szczególnie w okolicach ulic Kanałowej i 1 Maja, co ograniczyło dalsze możliwości rozwoju zabudowy mieszkaniowej.
Wyczerpały się także możliwości rozbudowy w kierunku północnym i północno-wschodnim, w rejonie ulicy Kościuszki.
Szarlej Miejski stopniowo zanikał, kurcząc się w stronę centrum.
Obecnie
Szarlej osiągnął praktycznie kres możliwości rozwoju przestrzennego. Ograniczenia wynikają zarówno z jego granic, jak i z obecności terenów poprzemysłowych, których zagospodarowanie wiąże się z bardzo wysokimi kosztami rekultywacji.
Istotną zmianą było powstanie osiedla Sowińskiego na przełomie lat 70. i 80., które zamknęło możliwość dalszej ekspansji w kierunku wschodnim.
Szarlej Miejski oraz Kolonia Brzozowice przestały istnieć, a ich pojedyncze relikty pozostają dziś świadectwem dawnej świetności Szarleja.
Bezsprzecznym faktem, który utorował drogę do powstania i rozwoju Szarleja, były złoża galmanu znajdujące się w dolinie rzeki Szarlejki. To właśnie one stanowiły koło zamachowe przemian, czyniąc Szarlej miejscem dynamicznym i nowoczesnym nie tylko w wymiarze przemysłu wydobywczego, lecz także w zakresie rozwoju infrastruktury i funkcji użyteczności publicznej.
W ich cieniu kształtowała się przestrzeń, układ komunikacyjny i struktura społeczna miejscowości, której tempo rozwoju przez długi czas wyznaczało kierunek przemian. To, co dziś pozostało jedynie w formie reliktów i ukrytych śladów w tkance miejskiej, było niegdyś fundamentem lokalnej tożsamości i źródłem wyjątkowej pozycji Szarleja w regionie.
Dąbrówka Wielka
Pierwsze pisane wzmianki o osadzie pochodzą, podobnie jak o wsiach sąsiednich, z połowy XIII wieku. To wtedy wieś została lokowana na prawie niemieckim. W 1277 roku również została odłączona od parafii św. Małgorzaty w Bytomiu i przyłączona do nowo powstałej parafii w Kamieniu.
Dąbrówka przez blisko 200 lat, od 1323 roku, należała do cystersów z Mogilna. W 1538 roku osada została odkupiona przez miasto Bytom.
Dąbrówka posiada także długą historię eksploatacji złóż. Przynajmniej od XIV wieku na terenie wsi wydobywano srebronośne rudy ołowiu.
Dąbrówka Wielka w XIX i XX wieku utraciła znaczną część swojego pierwotnego obszaru na rzecz powstałych później Brzezin Śląskich.
W okresie II Rzeczypospolitej Dąbrówka Wielka, podobnie jak Piekary Śląskie, aspirowała do uzyskania praw miejskich, jednak nigdy ich nie otrzymała. W 1973 roku została włączona do Brzezin Śląskich, a dwa lata później do Piekar Śląskich.
1747–1753
Wieś była położona około 2 kilometrów od ważnego traktu królewskiego Via Regia, prowadzącego z Bytomia do Czeladzi. Szlak ten stanowił fragment wielkiej drogi handlowej łączącej Kijów z Europą Zachodnią przez Polskę, Niemcy i Francję aż do Hiszpanii.
W tym okresie Dąbrówka posiadała typowo ulicową zabudowę, skupioną wzdłuż drogi prowadzącej z Bytomia na Przełajkę. Jej przebieg niemal w całości odpowiada dzisiejszej ulicy Przyjaźni.
Ze wsi prowadziły również drogi do Kamienia, Michałkowic oraz przez Brynicę do Żychcic.
Ówczesna Dąbrówka pod względem liczby mieszkańców była zbliżona do Piekar. We wsi znajdowało się 24 gospodarzy, 9 zagród chłopskich oraz imponująca na tle okolicznych miejscowości liczba 28 koni.
Na terenie wsi znajdowały się dwa młyny: Opara oraz niepodpisany na mapie młyn Dąbrówka. O jego istnieniu świadczy oznaczenie dwóch odrębnych obiektów młyńskich.
W tym okresie na mapie nie odnotowano jeszcze Dołków. W opracowaniach publicystycznych często przypisuje się im pierwotną nazwę Odol, pojawiającą się w dokumencie erekcyjnym Pawła z Przemankowa z 1277 roku. Choć są to jedynie hipotezy, które podważamy w osobnym opracowaniu, faktem jest, że nazwa Dołki po raz pierwszy pojawia się w źródłach dopiero w 1860 roku.
1767–1787
W tym okresie zmiany są minimalne. Odnotowano odnogi dróg odchodzące na północ oraz południe od głównej drogi.
Kartografowie na tym opracowaniu oznaczyli tylko młyn Opara, co znowu wskazuje na niedbałość opracowanych szczegółów.
1828
W tym czasie Dąbrówka Wielka imponowała wielkością na tle pozostałych „dzielnic”. We wsi znajdowało się około 150 budynków, w tym 5 murowanych. Co warte podkreślenia, głównym czynnikiem rozwoju osadnictwa nadal pozostawało rolnictwo, a nie przemysł.
Na mapie zaznaczono trzy kapliczki. Pierwsza miała znajdować się pośrodku drogi, w rejonie skrzyżowania ulic Przyjaźni i Heleny Modrzejewskiej. Kolejne to najprawdopodobniej kaplica św. Barbary przy ulicy Władysława Sikorskiego oraz kaplica św. Izydora na polach Sośnej Góry.
Na mapie ponownie oznaczono dwa młyny, a przy młynie Dąbrówka odnotowano niewielki przysiółek.
Po raz pierwszy zaznaczono również późniejsze Dołki. Znajdowało się tam około pięciu budynków usytuowanych w pobliżu drogi prowadzącej do Kamienia, w centralnej części dzisiejszych Dołków.
1889
Na tym opracowaniu Dąbrówka Wielka przedstawia już układ bardzo zbliżony do współczesnego. Wieś znacznie się rozrosła, a na potrzeby dalszego rozwoju wytyczono sieć dróg, która do dziś stanowi podstawowy szkielet komunikacyjny Dąbrówki.
Rozbudowa koncentrowała się przede wszystkim w kierunku południowym. Wytyczono równoległą do ulicy Przyjaźni drogę Jagiellońską. Obie drogi połączono szeregiem ulic prostopadłych, które zachowały się do dziś. Są to między innymi ulice Matejki, Chrobrego, Jaracza, Batorego, Rycerska, Szymonka, Wołodyjowskiego, Orkana, Zawiszy Czarnego oraz Sadowskiego.
Warto odnotować, że w przeciwieństwie do dzisiejszego układu to nie ulica Jana Jagmina-Sadowskiego prowadziła w kierunku Żychcic. Drogą wylotową na północ była wówczas droga Jordana.
Wytyczono również drogi na południe od ulicy Jagiellońskiej, stanowiące przedłużenie ulic Karłowicza, Rycerskiej i Braterstwa.
Cała zabudowa Dąbrówki zamykała się w kwartale ulic Karłowicza, Przyjaźni, Jagiellońskiej i Sikorskiego.
W tym okresie funkcjonowała już kopalnia Rozalia wraz z szybami i płuczką. Obiekty te dodatkowo napędzały rozwój miejscowości.
Dowodem dynamicznego rozwoju było również powstanie szkoły.
Po raz pierwszy na mapie zaznaczono kolonię Dąbrówki – Dołki.
We wsi nadal funkcjonowały dwa młyny.
1911
Wieś nadal się rozwijała, stopniowo powiększając obszar zabudowy.
Nowe domy powstawały przede wszystkim wzdłuż ulicy Jagiellońskiej. Wytyczono również nowy kierunek ekspansji na zachód od ulicy Karłowicza, w stronę Brzezin Śląskich.
W centrum wsi, na miejscu wcześniejszego kościółka, funkcjonował już kościół pw. Matki Bożej Wspomożenia Wiernych.
Na wschodzie wsi zaznaczono szyby kopalni Rozalia, którą po zalaniu wyrobisk w 1895 roku przekształcono w pompownię wody pitnej zaopatrującą między innymi Bytków, Katowice, Bytom oraz rejon Piekar Śląskich.
Rozwijały się również Dołki. Przybyło tam nowej zabudowy, a jej efektem było wytyczenie ulicy Miłej.
Co warte odnotowania, droga z Dąbrówki do Dołków prowadziła wówczas ulicą Rolniczą. Obecna ulica Główna jeszcze nie istniała.
1942
Wieś rozwijała się dalej w kierunkach wyznaczonych wcześniej, czyli w stronę Brzezin Śląskich oraz na południe. Dla tej drugiej ekspansji wytyczono ulicę Rychla.
W tym czasie istniała już zabudowa Kolonii Zagrodniczej, sąsiadującej z centrum Brzezin Śląskich, oraz Kolonii Jutrzyny, położonej przy skrzyżowaniu ulic Harcerskiej i Bednorza. Do 1954 roku obie kolonie, wraz z brzezińskim cmentarzem, należały administracyjnie do Dąbrówki Wielkiej.
Po wybudowaniu linii kolejowej omijającej niemiecki Bytom, której trasa przebiegała przez Dąbrówkę, powstał przystanek kolejowy przy ulicy Konarskiego. W tamtym czasie była to główna droga prowadząca na północ do Kamienia, a na południe do Michałkowic i dalej w kierunku Będzina.
Kolonia Dołki również się rozwijała. Przybyło nowej zabudowy, dla której wytyczono ulicę Władysława Łokietka. Na mapie zaznaczono także kaplicę św. Antoniego, wybudowaną w 1930 roku.
1958–1961
Dąbrówka Wielka, podobnie jak sąsiednie gminy, rozwijała się na fali intensywnego rozwoju przemysłu i górnictwa.
Zabudowa nadal zagęszczała się na południe od ulicy Jagiellońskiej oraz we wschodniej części miejscowości, w rejonie ulic Sikorskiego i Kocota.
Kolonia Dołki, która w 1954 roku została włączona do Dąbrówki Wielkiej, osiągnęła praktycznie swój współczesny zasięg. W tym okresie nowa zabudowa powstała na południu, dla której wytyczono ulicę Słowiańską.
Obecnie
Dziś Dąbrówka Wielka, po włączeniu do Piekar Śląskich, w dużej mierze zachowała swój wielowiekowy, rolniczy charakter.
W przeciwieństwie do sąsiednich miejscowości nie powstały tutaj rozległe osiedla mieszkaniowe, które zmieniłyby historyczny krajobraz wsi. Niewielkie budynki wielorodzinne zlokalizowano jedynie w rejonie ulic Sikorskiego i Braterstwa oraz na wschodnim krańcu ulicy Przyjaźni.
Rozwój zabudowy jednorodzinnej kontynuowano głównie w kierunku południowym, wytyczając ulice Wajdy i Gagarina.
W rejonie Dołków powstało kilka nowych domów, jednak nie zmieniły one w istotny sposób historycznego układu kolonii. Największą zmianą względem wcześniejszych okresów było wytyczenie obecnej drogi do Dołków, noszącej dziś nazwę ulicy Głównej.
Obecnie Dąbrówka Wielka pozostaje jedną z tych części Piekar Śląskich, która w największym stopniu zachowała swój historyczny układ przestrzenny oraz rolniczy charakter. W Dąbrówce każde kolejne etapy rozbudowy były znacznie bardziej harmonijne i nie zatarły średniowiecznych korzeni miejscowości. Dzięki temu do dziś można odczytać pierwotny układ wsi, którego osią pozostaje ulica Przyjaźni, a kolejne fazy rozwoju nakładały się na niego stopniowo, nie burząc jego historycznego charakteru. To właśnie Dąbrówka Wielka jest dziś najlepszym przykładem dawnej śląskiej wsi, której wielowiekowy rozwój można prześledzić niemal bez przerwy – od średniowiecznej osady, przez XIX-wieczną rozbudowę, aż po współczesność.
Piekary
Wieś Piekary, która na przestrzeni kolejnych stuleci stała się zalążkiem współczesnego organizmu miejskiego, wchłaniając z czasem kolejne miejscowości i gminy, pojawia się w źródłach już w XIII wieku.
Po raz pierwszy pod nazwą „Peccari” wymieniono ją w dokumencie z 1253 roku, dotyczącym nadania dziesięciny przez biskupa krakowskiego Tomasza I niejakiemu Gerlayowi. Niestety, oryginał tego dokumentu nie zachował się do naszych czasów. O jego istnieniu i treści wiemy dzięki kopii zamieszczonej w kopiarzu klasztoru św. Klary, wydanego drukiem w 1875 roku. Oznacza to, że znana nam dzisiaj treść dokumentu nie jest bezpośrednim zapisem XIII-wiecznego oryginału, lecz jego późniejszym odpisem, sporządzonym w XVII wieku.
Najstarszym zachowanym do dziś dokumentem, w którym Piekary występują, jest natomiast dokument biskupa krakowskiego Pawła z Przemankowa. Wystawiony w 1277 roku dokument dotyczący utworzenia nowej parafii w Kamieniu wymienia Piekary pod nazwą „Pecare”.
W kolejnych stuleciach nazwa miejscowości zmieniała się wielokrotnie. Pojawiały się między innymi formy Grossen Bekern, Welike Piekary, Deutch Piekar i Wielkie Piekary. Ostatecznie, w 1935 roku, po połączeniu Piekar z Szarlejem, powstała miejscowość nosząca nazwę Piekary Śląskie.
Przez wieki wieś piekarska miała charakter rolniczy. Pewna zmiana zaszła w okolicach XIV wieku, kiedy to na terenie wsi prowadzono już szereg prymitywnych robót górniczych, a których kres eksploatacji przyszedł wraz z likwidacją Kopalni „Julian”.
Duży wpływ na rozwój Piekar miał bez wątpienia kult maryjny, który od wieków skupiał się wokół piekarskiego kościoła. Kult ten nie tylko rozsławiał wieś piekarską daleko poza najbliższą okolicą, ale wpływał również bezpośrednio na rozwój samej miejscowości. Napływ pielgrzymów sprzyjał rozwojowi handlu, rzemiosła i usług, a z czasem przyczyniał się także do rozwoju życia społecznego i kulturalnego Piekar.
1753
Wieś piekarska została zorientowana na osi Północ-południe na szlaku biegnącym od Bytomia do Świerklańca i dalej na Siewierz.
Obszar zabudowy ulicowej sięgał od ulicy Konstytucji 3go maja z północy do wlotu ulicy Kalwaryjskiej od południa.
Oś dróg w ówczesnym czasie stanowiły 3 główne drogi, tj. ulica Bytomska, Wyzwolenia biegnąca na Radzionków oraz ulica Kalwaryjska, której bieg prowadził prosto na Brzozowice i młyn Kuny (współcześnie bieg ten został zlikwidowany przez budowę kopalni „Julian”).
W zabudowie w szczególności wyróżniał się 3 obiekty wyróżnione na mapie. Pierwszym z nich jest kościół piekarski, a pozostałe dwa to najprawdopodobniej folwarki czy też dwory, jeden szlachecki u zbiegu ulicy Bytomskiej i Jana Pawła II, i drugi kościelny na południe od kościoła w miejsce obecnego Hotelu „Nazaret”. Dodatkowo na mapie zaznaczono kaplice w wzgórzu Cerekwicy w miejscu obecnego kościoła kalwaryjskiego.
W tym okresie w Piekarach znajdowało się 20 dużych gospodarstw oraz 16 mniejszych, ponadto we wsi znajdowało się 12 koni.
1767–1787
Nowością na tej mapie jest wytyczenie dwóch dróg. Jedną z nich jest ulica Inwalidów Wojennych (której na kolejnej mapie nie ma) oraz ulica Jana Pawła II biegnąca na Józefkę i dalej przez bród na stronę rosyjską.
1827
Tak jak w analogicznych porównaniach, to wydanie mapy prezentuje szkielet urbanistyczny Piekar jakie znamy dziś.
W tym okresie zasięg zabudowy sięgał od północy do ulicy Jana Pawła II, a od południa do okolic ulicy Londnera.
Piekary wtedy były skomunikowane z sąsiednimi wioskami przez szereg dróg, które rozchodziły się promieniście praktycznie we wszystkich kierunkach wyłączając kierunek wschodni, ograniczony naturalnym biegiem Brynicy.
Ulica Bytomska zyskała już współczesny wygląd wraz z przylegającymi do nich ulicami Głęboką z placem centralnym zwanym „Nawsie” służącym do celów wspólnego popasu i jako centrum życia wsi oraz z ulicą Studzienną. Ich układ nie zmienił się do dnia dzisiejszego, jedynie „nawieś” została zabudowana.
Piekary w tym czasie mogły pochwalić się 21 obiektami murowanymi, gdzie największe ich skupisko znajdowało się w rejonie folwarku gdzie praktycznie wszystkie obiekty były już zniesione z cegły i kamienia.
W tym czasie istniał już krzyż na szczycie górki na ulicy Wyzwolenia, który według przekazów znajduje się na cmentarzu morowym najprawdopodobniej epidemii tyfusu z roku około 1813. Epidemie Cholery pustoszyły nasz region kilka lat później. Jako ciekawostkę można dodać, że przy ostatniej renowacji tego krzyża przy naprawie fundamentu z kamienia ujawniona została kość paliczka ludzkiego, co jednoznacznie potwierdzać może przekazy.
Na wschodzie wsi w pomiędzy ulicą Wyzwolenia a Kopcem Wyzwolenia zlokalizowano szyby i wyrobiska.
1889
Na tym wydaniu mapy względem poprzedniego wieś piekarska poczyniła rozwój i rozbudowę.
Nowym obszarem zabudowy została nowa ulica Wojska Polskiego, wzdłuż której istniała już zabudowa.
W tym czasie wytyczono ulicę Pod Lipami, przy której istniał już folwark Nowy Szarlej.
Co logiczne Piekary zaczęły ekspansje urbanistyczną na północ i południe. Choć na północ nieco nieśmiało pojawiła się zabudowa mieszkalna w rejonie skrzyżowania ulicy Bytomskiej i Jana Pawła II, to na południu kierunek ekspansji w stronę Szarleja szedł bardziej zdecydowanie.
W tym okresie istniał już nowy, jak się później okazało, przejściowy cmentarz u podnóża Cerekwicy, której skraj dochodził do ulicy Bytomskiej.
Na mapie oznaczono także pierwsze kaplice piekarskiej Kalwarii oraz folwark kościelny otoczony murem, który w części zachował się do dnia dzisiejszego.
Śladów wydobycia nie zaznaczono na mapie, ale pewnym novum jest szereg kamieniołomów, które powstały na potrzeby rozbudowy i przebudowy Piekar.
1926
W tym czasie Piekary przeżywały okres intensywnego rozwoju. Wytyczono szereg nowych dróg, które projektowano już w regularnym układzie osi wschód–zachód i północ–południe.
Do nowych ulic, które powstały przed wydaniem tej mapy, należały: Jana III Sobieskiego, Marszałka Józefa Piłsudskiego, Księdza Konstantego Damrota, Konstytucji 3 Maja oraz Leśna.
Na południu zabudowa dotarła już do rogatek Szarleja, dochodząc do ulicy Pod Lipami.
Na północy zabudowa stopniowo rozwijała się w kierunku Kozłowej Góry.
Nowym kierunkiem ekspansji stała się wschodnia część Piekar, dotychczas zajęta przez pola uprawne. Szybko zaczęto zabudowywać działki przy nowo wytyczonych ulicach Damrota i Konstytucji 3 Maja. Naturalnym kierunkiem rozwoju stała się również ulica Jana Pawła II prowadząca w stronę Józefki.
Zmianie uległ także przebieg ulicy Kalwaryjskiej, którego zasadniczy układ zachował się do dnia dzisiejszego. Wzdłuż tej ulicy powstał szereg kamienic, które połączyły zabudowę Piekar z Szarlejem.
Na mapie zaznaczono już również kaplicę św. Barbary oraz Studzienkę.
1943
Piekary nadal bardzo dynamicznie rozwijały swoją zabudowę we wszystkich kierunkach.
Na potrzeby stale rosnącej liczby mieszkańców wytyczono kolejne ulice. W tym okresie powstały między innymi: Moniuszki, Bema, Reja, Ziętka (odcinek równoległy do ulicy Reja), Kochanowskiego, Czarneckiego, Londnera, Górzysta oraz Kawalca.
Nowością na tej mapie jest także zabudowa przy ulicy Janty (po północnej stronie) oraz przy ulicy Grażyńskiego, gdzie powstała Kolonia Grażyńskiego. Miała ona stanowić początek większego osiedla domów jednorodzinnych, jednak projekt ten nigdy nie został ukończony z powodu wielkiego kryzysu gospodarczego przełomu lat 20. i 30. XX wieku.
Warto również zwrócić uwagę, że przebieg części ulic różnił się od współczesnego. Dotyczyło to między innymi ulicy Bema, która prowadziła na południe, mijając Studzienkę, a następnie łączyła się z obecną ulicą Ziętka w rejonie wejścia na cmentarz. W wyniku budowy kopalni „Julian” zmieniono także pierwotny przebieg ulicy Ziętka, która wcześniej biegła niemal idealnie w osi północ–południe.
W tym okresie swoją architekturą wyróżniały się nowe budynki szkolne przy ulicy Popiełuszki, a przede wszystkim Piekarskie Liceum – prawdziwa perła piekarskiego modernizmu, której pierwotny charakter został niestety w dużej mierze zatarty podczas współczesnej termomodernizacji.
Ciekawostką jest oznaczenie Kopca Wyzwolenia nazwą „Freiheits-Hügel” („Wzgórze Wolności”).
1958–1961
W tym okresie zabudowa Piekar nadal się zagęszczała, stopniowo zajmując kolejne parcele wyznaczone we wcześniejszych etapach rozwoju miasta.
Największą inwestycją, która na trwałe zmieniła krajobraz Piekar, była budowa Osiedla Wieczorka. Jego lokalizacja na rozległych, płaskich terenach we wschodniej części miasta była naturalnym kierunkiem rozwoju. Powstanie osiedla było bezpośrednio związane z funkcjonowaniem kopalni „Julian”, stanowiąc zaplecze mieszkaniowe dla jej pracowników.
Na tym wydaniu mapy Stare Osiedle było już ukończone, a pierwsze budynki wielorodzinne zaczęły powstawać również przy ulicach Ziętka i Jana Pawła II.
W ten sposób zabudowa Piekar i Józefki zaczęła stopniowo tworzyć jeden zwarty organizm.
W zachodniej części Piekar wybudowano Osiedle Wyzwolenia o dość nietypowym układzie dwóch podków, składające się z charakterystycznych „fińskich domków”.
Obecnie
W kolejnych dziesięcioleciach Piekary kontynuowały intensywny rozwój budownictwa mieszkaniowego. Powstały kolejne osiedla: Buczka, Skargi, Wieczorka II, Wschód oraz zabudowa w rejonie ulicy Piłsudskiego. Na potrzeby nowych mieszkańców wytyczono kolejne drogi oraz wzniesiono liczne obiekty użyteczności publicznej.
Zabudowa jednorodzinna rozwija się przede wszystkim w zachodniej części Piekar, gdzie jej granica oparła się o obwodnicę i zbliża się powoli do Kopca Wyzwolenia.
Nowym kierunkiem rozwoju miasta stała się północ. To właśnie tam, na początku XXI wieku, powstało Osiedle Lipka.
Obecnie intensywnie prowadzi się zabudowę deweloperską po północnej stronie ulicy Jana Pawła II przy nowopowstałej ulicy Widokowej, gdzie zabudowa pochłania kolejne rolnicze tereny tworząc zaczątek nowego osiedla.
ZAKOŃCZENIE
Analiza historycznych map pozwala spojrzeć na Piekary Śląskie w zupełnie inny sposób. To, co dziś wydaje się przypadkowe lub nielogiczne, często okazuje się efektem wielowiekowej ciągłości przestrzennej. Dawne trakty stały się współczesnymi ulicami, a układ zabudowy wielu dzielnic wciąż odzwierciedla pierwotne założenia osadnicze.
Poszczególne części miasta rozwijały się w różnym tempie i w odmiennych kierunkach, jednak niemal zawsze można wskazać wyraźną oś rozwoju, najczęściej związaną z przebiegiem drogi lub ukształtowaniem terenu. W wielu przypadkach to właśnie te najstarsze elementy decydowały o dalszym rozwoju przestrzennym.
